Hier liet hij de vloot bouwen, maar toen later de rivier dichtslibde was het gedaan met de bloei van de stad. Voronezj bleef lange tijd, ook toen Rusland in de jaren negentig democratisch werd, communistisch gezind. En wrokkig. In oktober 2022 kregen twaalf vooraanstaande burgers vanwege hun trouw aan Groot-Rusland staatsprijzen uitgereikt. Van Poetin persoonlijk.
Van Sergei Filitov (1964) weet ik niet of hij aan de goede of de slechte kant van de geschiedenis staat. Of dat hij zich gedeisd houdt. Maar uit wat ik over hem weet, put ik de hoop dat hij een vredelievend man is. Want in 2001 vertoonde hij zijn schilderijen op de expositie ‘Artists for Peace’, en in datzelfde jaar op een tentoonstelling onder de noemer Geloof, Hoop en Liefde. En in 2010 trok hij door de Franse Bourgogne, langs de oude pelgrimsroute naar Santiago de Compostela, schilderend onderweg. Dat is niet wat een man doet die thuis zit te wachten op een lintje van het Kremlin.
Het verhaal wil dat hij als jongen bij toeval het stedelijk museum voor schone kunsten binnenliep, daar oog in oog kwam te staan met Polenovs ‘Christus en de zondares’, en op datzelfde ogenblik besloot schilder te worden. Hij volgde de kunstacademie van zijn geboortestad (1979–1983). Hij volgde de kunstacademie van zijn geboortestad (1979–1983) en studeerde daarna in Moskou aan het voormalige Stroganov-instituut (1988–1991), de vermaarde school voor toegepaste en monumentale kunst.
Sommigen meldden dat Mikhail Aksionov zijn leermeester was. Die zou hem geschoold hebben in de traditie van de oude Russische meesters. Een Moskouse galerie die zijn werk verkoopt omschrijft hem als iemand die met een lichte, sierlijke kwast lyrische beelden vol emotie creëert.
Met zijn besneeuwde berkenbossen creëert hij inderdaad een bijzondere atmosfeer. Het licht schijnt in okergeel en roze, laag, schuin, komend van achter de stammen. In die trant schilderden de Russische kunstschilders al in de 19e eeuw. De lavendelblauwe schaduwen, het lage tegenlicht dat schuin achter de stammen door breekt, gaat rechtstreeks terug op de traditie van Archip Koeindzji (1841-1910), wiens Berkenbos uit 1879 het Russische woud voorgoed een iconische status gaf.
En precies zo beschreven de literaire grootheden, schrijvers als Toergenjev, de winterse berkenbossen met woorden: “De berken glinsteren in het wit; hun schaduwen liggen als blauwe vlekken op de sneeuw. In een berkenbos is het nog het mooist; de kale takken zijn overdekt met een zilverachtige rijp, die glinstert in de bleke winterzon. De lucht is zo ijl en doorzichtig dat je het kraken van de sneeuw onder je voeten mijlenver hoort.”
De literator uit de 19e eeuw en de schilder uit het huidige Rusland, beiden vertellen of tonen ze hetzelfde.
De berk is in Rusland wat de tulp in Nederland is, maar dieper en emotioneler geladen. Ze is het symbool van het Russische landschap, de Russische ziel, de Russische vrouw zelfs — wit, slank, buigzaam maar taai. Berken groeien van Scandinavië tot Japan, van Schotland tot Siberië, en het winterberkenbos is hier buiten, in de Drentse natuur ook zichtbaar. Maar wat dit schilderij Russisch maakt is niet de boom. Het is de suggestie van een enorm vlak woud zonder einde. Het lage winterzonlicht dat uren lang schuin invalt. De absolute stilte waarin, zoals Toergenjev schrijft, het kraken van de sneeuw onder je voeten mijlenver draagt. De Russische taal heeft er een woord voor dat geen enkele westerse taal heeft: prostor, de gewaarwording dat de wereld groter is dan de mens, en dat dit niet beangstigend is maar bevrijdend.
Het schilderij van Sergei Filatov is dus een regelrechte ode aan de Russische cultuurdragers van weleer. Aan de mensen die het land ‘groot’ maakten, op een totaal andere manier dan Poetin het land ‘groot’ wil maken.
Ik hoop dat Filitov, die weliswaar geboren is in de door Poetin zo zwaar gedecoreerde stad Voronezj, deze grootse traditie trouw blijft en nooit maar dan ook nooit een lintje van deze cultuurbarbaar en massamoordenaar zal aanvaarden.
Anders verhang ik het schilderij alsnog.
Naschrift:
Hieronder het schilderij van Vasily Povenov (1844-1927) dat Filitov inspireerde om kunstschilder te worden.
