Er beweegt niets, er is geen mens te zien. Boven de woonwagen zien we een hemel van zwaar grijs. Piet Lippens (1890-1981) heeft dit beeld zijn hele leven geschilderd. Van een paneeltje uit 1925 tot een sneeuwlandschap met zigeunerwagen uit 1976, toen hij inmiddels vijfentachtig was. Wie zijn leven kent, begrijpt die fascinatie met woonwagens.
Petrus René Lippens kwam op 7 december 1890 ter wereld in Gentbrugge. Hij was het negende kind van Pol Lippens, die aan de Veldstraat een voermansbedrijf had. Paarden, stallen en het geratel van karren op de kasseien waren de wereld van zijn eerste jaren. Vader Lippens rekende erop dat deze zoon de zaak later zou overnemen. Maar Piet wilde maar één ding: schilderen.
Het buitenleven als leerschool
Met school had hij weinig op. Hij ging naar de ‘zusters van Onze Lieve Vrouw van Presentatie’ in Ledeberg, daarna naar de gemeenteschool en ten slotte naar het Sint-Gregoriuscollege, waar hij Frans moest leren. Maar zijn echte leerschool lag buiten. Hij zwierf langs de Schelde en de Rietgracht, over de Paardewal en langs de turfputten, en hij kende het waterrijke land rond Gentbrugge als zijn broekzak.
Dat water werd hem bijna noodlottig. Hij was een jaar of tien toen hij op de Ledebergse oever, aan de overkant, iemand achter een schildersezel ontdekte. De rivier lag tussen hen in. Piet dacht niet na en zwom erheen. Halverwege voer een sleepboot voorbij en de golfslag trok hem onder. Met kunst en vliegwerk overleefde hij het incident.
Thuis waren er veel monden te voeden. Tussen zijn elfde en dertiende jaar verbleef Piet daarom vaak bij zijn grootvader, ‘Baaske Lippens’, in Overslag-Wachtebeke. Dat was een levendig plattelandsdorp waar je rond het plein struikelde je over de herbergen. De kleine Piet kon nog nauwelijks lezen en schrijven, maar bij zijn grootvader stond een kast vol boeken, en die las hij in korte tijd leeg. Ook de dorpsonderwijzer Emiel Hillaert ontfermde zich over hem. Voor Piet werd hij veel meer dan een schoolmeester.
Ontevreden op de paardenkar
Rond zijn veertiende moest hij de kost gaan verdienen. Piet begon bij bloemisten en kwam daarna bij de firma Meyvaert in Gent, een atelier voor glas-in-loodramen. Het leek een stap in de richting van de kunst, de goede richting dus, maar hij mocht hier alleen glas slijpen. Lang hield hij dat niet uit. Toen nam zijn vader hem mee in het eigen transportbedrijf en een paar maanden zat de jongen op de bok van een paardenkar. De tegenzin groeide.
Misschien begint zijn fascinatie voor woonwagens hier? Een voerman is immers altijd onderweg en keert toch elke avond terug naar dezelfde stal. Lippens zou zijn hele leven zo leven, altijd weg en altijd op weg naar huis.
Het voermansleven was niets voor hem. Hij vertrok te voet trok hij naar Zeeland, waar hij een tijd bij boeren werkte, en vandaar liep hij door naar Noord-Frankrijk waar hij paarden verzorgde op een grote hoeve. Met wat hij overhield, reisde hij naar de Borinage en daalde hij af in de kolenmijnen. Een roeping was dat niet, wel praktische overweging: ondergronds waren de werkdagen korter dan op het land, en de vrije uren gebruikte hij om door het industriële landschap rond te dwalen, te lezen en te tekenen.
Loopjongen in New York
Toen er genoeg in de spaarpot zat, wilde hij verder weg: naar Amerika, “zomaar om de wereld te zien”. In Antwerpen scheept hij zich in en verdiende zijn overtocht als scheepsjongen. Zo stond hij als zeventienjarige in New York, zonder werk en zonder plan. Het toeval kwam hem te hulp. Op straat botste hij op een jeugdvriend uit Ledeberg. Die was portier in een enorm gebouw en bezorgde hem werk als glazenwasser. Hij werkte overdag en ’s avonds ging hij naar school om Engels te leren. Nu hij de taal machtig was, kon hij loopjongen worden in een warenhuis. Van zijn eerste behoorlijke loon kocht hij doek, verf en penselen. Wat hij ermee maakte was nog leergeld, maar hij schilderde.
Het bleef niet bij die ene reis. Elf keer zou hij de oceaan oversteken, heen en weer geslingerd tussen dat “fantastische land” en heimwee naar huis.
(Er zit veel vaart in dit verhaal, maar dat komt door het beweeglijke leven van de schilder. Ik vervolg:)
Voor zijn dienstplicht moest hij terug naar België en Piet werd daar ingedeeld bij het 3de Regiment Jagers te Voet in Doornik terwijl hij daarnaast lessen volgde aan de Doornikse academie. Zijn leraren waren de bekende schilders Piron en Arthur Chantry. De jonge Allard l’Olivier spoorde hem aan om buiten te schilderen, recht voor zijn onderwerp.
Bijna krankzinnig verklaard
Een gedwee soldaat was hij niet. Hij gedroeg zich in de kazerne zo onhandelbaar dat hij ter observatie naar Mechelen werd gestuurd, alsof er met zijn verstand iets mis was. Daar kregen de artsen van de dienstplichtige een college kunstgeschiedenis. Het resultaat was dat de patiënt gezond werd verklaard en naar Doornik terugging. Het uitstapje leverde hem wel iets op. Voortaan kreeg hij meer vrijheid, en die gebruikte hij om het ene Belgische museum na het andere te bezoeken. In Gent maakten vooral Buysse en Albert Baertsoen indruk op hem. Baertsoen schilderde de stille Gentse kaaien en oude gevels, en Piet zag in hem een heuse geestverwant.
In 1912 stak Piet opnieuw de Oceaan over, dit keer reisde hij naar Chicago. Daar noemde Piet zich ‘Mac Kelly’. Hij maakte trams schoon, werkte op boerderijen en sjouwde in een cementfabriek. Het fortuin kwam uit een hoek die niemand had voorzien. De Russische schrijver Leo Tolstoj was in 1910 gestorven, en onder de Russische emigranten in Amerika was zijn portret zeer gevraagd. Lippens tekende de baard en de doordringende blik van de schrijver tot hij ze kon dromen. De tekeningen gingen even snel weg als hij ze maakte, en eindelijk kwamen er dollars op de bank. Zijn vrije uren bracht hij door in musea, op tentoonstellingen en voor de etalages van kunsthandels.
Een van de mooiste verhalen over hem speelt zich af aan Michigan Avenue in Chicago. Lippens reed daar met zijn tram langs een etalage vol schilderijen. Hij zette de tram stil, stapte uit en keek een tijdje naar al die mooie dingen. Pas toen hij genoeg had gezien, reed hij verder. Wat de passagiers ervan vonden, vertelt het verhaal niet.
(Inmiddels zijn we in 1914 beland, we hebben nog 67 jaar te gaan!)
Toen in dat jaar de oorlog uitbrak, keerde Piet terug naar zijn oude regiment. Hij vocht mee in de eerste veldslagen en werd bij Breendonk aan de knie gewond. Daarmee was hij voor het front verloren. Na de oorlog kreeg hij een post bij de Veiligheidsdienst in Zelzate, aan de Nederlandse grens. Dat stelde hem in staat aan de Gentse Academie de lessen te volgen van Jean Delvin, de leermeester die hem meer zou vormen dan wie ook.
Eindelijk succes, en geld
Na zijn ontslag uit het leger zocht hij het opnieuw in Frankrijk. Acht maanden lang rooide hij bomen, legde afwatering aan en maakte van woeste grond akkerland. Het was zijn laatste baan buiten de kunst, want daarna koos hij definitief voor het penseel. Zijn eerste tentoonstelling hield hij in Limoges. Hij kreeg veel lof, maar verdiende er weinig aan. Dus trok hij weer verder, naar Montreal en Winnipeg, waar hij ook exposeerde. Daarna belandde hij opnieuw in Chicago, en opnieuw op een boerderij.
Daar veranderde hij van koers. Een welgestelde Amerikaanse familie nam hem in dienst als privéleraar in schilderen en Frans. Naast die lessen werkte hij hard aan zijn eigen werk, en dat begon te lonen. Zijn schilderijen vonden kopers, en voor het eerst verdiende hij daarmee echt geld.
Dat geld stelde hem in staat terug te keren naar België, waar hij in het kunstenaarsdorp Sint-Martens-Latem neerstreek en ook een villaatje kocht voor zijn vader en moeder. Maar de oude voerman bedankte ervoor. Hij bleef waar hij hoorde, bij zijn stallen en zijn karren. De voerman bleef dus thuis en bedankte voor het cadeau van zijn zoon, de zwerver.
Intussen schilderde Piet Lippens onvermoeibaar door. Hij ging kijken bij de grote meesters in het Louvre, de National Gallery en het British Museum. Zijn eerste Gentse tentoonstelling werd een succes. Maar toen zijn moeder in 1924 stierf, was het alsof daarmee het anker losraakte. Lippens deed alles van de hand en trok zich terug in Megève, hoog in de Franse Alpen. Van daaruit stuurde hij zijn schilderijen naar de salons van Gent, Brussel, Antwerpen, Brugge en Kortrijk.
Er lag alweer een nieuw avontuur klaar. De Mexicaanse consul in Antwerpen had hem uitgenodigd naar Mexico te komen. Eerst wilde hij nog de Spaanse meesters zien in het Prado in Madrid. Op de terugweg uit Spanje leerde hij Yvonne Tysebaert kennen en hij ruilde “zijn reispas voor een huwelijksboekje”. Op 8 maart 1929 trouwden ze.
De passie voor woonwagens
Na hun huwelijk woonde het paar eerst in Sint-Martens-Latem en twee jaar later weer in Gent. Daarna verhuisde Lippens steeds opnieuw. In de Gentse bevolkingsregisters zijn later drieëntwintig verschillende adressen van hem geteld. De zwerver had zich gevestigd, maar nooit lang op dezelfde plek. Elk jaar fietste hij door vreemde landen en kwam hij met nieuwe indrukken terug in zijn Gentse atelier. er waren tijden dat hij goed verkocht, maar ook tijden dat hij in het Zuidpark tennisles moest geven om rond te komen. “Je suis un homme inquiet,” zei hij zelf. “Het leven houdt op wanneer men niet meer uit is op ontdekking.”
Zijn passie voor het weergeven van woonwagens is dus niet toevallig, maar sluit aan bij zijnzwervend bestaan. Een woonwagen symboliseert tegelijkertijd ‘de reis’ en is ook een ‘thuis’ dat je met je meeneemt. Het is Lippens ten voeten uit: de man die altijd weg wilde en die, eenmaal op weg, altijd heimwee had.
Hij schilderde ze veel, de woonwagens. Niet als kleurige zigeunerkampen, maar als verstilde onderkomens. Een columnist schreef in 1981 dat in die schilderijtjes alles in rust is, levend in geborgenheid. Zelfs de was die te drogen hangt, wordt door geen wind beroerd. Zo stil waren zijn schilderijen.
Twee andere schilders
Wie zijn werk in ogenschouw neemt, ziet nog iets. Lippens schilderde zelden het landschap om zichzelf. Hij schilderde wat mensen hebben gebouwd en achtergelaten. De mensen zelf zie je er vrijwel nooit op, en toch voelen zijn doeken bewoond, alsof er elk moment iemand de hoek om kan komen. Hoe somber ze op het eerste gezicht ook zijn, ergens valt altijd licht op een gevel of in een hoek, en dat maakt het geheel hoopvol.
(We maken nu een zijsprong en introduceren twee andere schilders, al was het om even op adem te komen.)
In 1890, het geboortejaar van Lippens, werd in Kortrijk nog een ‘schilder van de intimiteit’ geboren: Hilaire Vanbiervliet. Beiden gingen in Gent in de leer bij de hierboven genoemde Jean Delvin, en beiden stierven in 1981. Over schilderijen gesproken, hun leermeester Delvin was een schilderachtige en paradoxale figuur. De Gentse kunstcriticus Pierre Kluyskens beschrijft hem zo:
“Uiterlijk, als verschijning, in de omgang, bezat hij niets om zijn toehoorders te boeien, zeker niet de jeugd en nog veel minder de zgn. artistieke jeugd, de vrolijke wereld van de bohème. Hij was immers streng van voorkomen, bedeesd, koel, een aristocratisch asceet gehuld in een raafzwarte redingote. Hij was vrijgezel en leefde met zijn twee zusters in een huis aan de Rooigemstraat dat de stempel droeg van de plechtige bourgeois-interieurs van weleer; hij hield niet van vrouwen, hij dronk niet, hij rookte niet, hij hield van geen mop of lol, hij was voorzichtig, wantrouwig, eeuwig pessimist, steeds verzorgd gekleed, vijand van elke slordigheid, van laisser-aller in houding en kledij. Bovendien sprak hij traag, moeizaam, zocht naar zijn woorden en zijn stem was rouw en stroef; hij had een hekel aan de massa, aan het publiek, aan lofwoorden, manifestaties.
Aldus was hij fysisch, intellectueel en moreel als voorbestemd om nooit contact te zoeken met ‘t publiek, om nooit in het onderwijs te treden, om nooit de jeugd te kunnen enthousiasmeren, en toch is deze leraar, deze directeur, ’le patron’ zoals men het fluisterde wanneer hij statig, aristocratisch, superieur zijn leslokaal vervoegde, het idool geweest van honderden jongeren, de leraar en opvoeder met een bijna miraculeus magnetisme.”
De invloed van Delvin op beide jonge schilders is onmiskenbaar. Wie de doeken van Lippens en Vanbiervliet naast elkaar zet, ziet de verwantschap meteen. Beiden gebruiken een gedempt palet en zware kleuren, beiden zijn melancholiek. Beiden kozen bewust tegen de modieuze stromingen die de kunstelite van toen zo bewonderde: het luminisme, het kubisme of welk ander -isme ook. Ook de oorlog deelden ze, want beiden raakten in 1914 gewond. Toch keken ze anders naar de wereld.
Voor Vanbiervliet werd de loopgravenoorlog een religieuze ervaring. Hij werd de schilder van de lijdende mens: de bedelaar, de blinde, het oude moedertje op weg naar een landelijk kerkje. Bij Lippens zijn de mensen bijna verdwenen. Hij schilderde wat overblijft: fabrieksmuren, kazernes, gevangenissen, een vervallen molen, een woonwagen in de sneeuw. Vanbiervliet keerde vele jaren steevast naar dezelfde plek terug en zette daar, in afwachting van wat er gebeuren zou, zijn schildersezel neer. Hij verdiepte zich in het landschap en verloor zich erin. De blik van de rusteloze Lippens bleef al bij het eerste obstakel steken.
Een man in sporthemd
In de jaren twintig leek Lippens op weg naar erkenning. Hij exposeerde in Doornik en Gent, en ook in Nederland, Frankrijk, Engeland en Duitsland. In 1929 kocht het Gentse museum zijn grote doek ‘Buitenwijk’. Een Franse criticus prees zijn bijna metaalachtige somberheid. Toch werd hij nooit de lieveling van de kunstelite. Misschien zocht hij hun waardering ook niet.
Een bewonderaar schreef ooit dat een doek van Lippens niet thuishoort in een gouden lijst in een muf salon. Het hoort bij iemand die zich met hand- of hoofdwerk nuttig wil maken. Het blad van de katholieke arbeidersjeugd beschreef hem in 1933 als een man in sporthemd en werkpak, die zich thuis voelde bij de arbeiders. Wie de verworpenen der aarde schildert, met hun krotwoningen, hun gevangenissen en hun woonwagens, maakt geen salonkunst. Hij zei het zelf zo: “Ik droom van paleizen en vervallen steden, ik hou van boeren en circusmensen, interessante mensen zijn mijn horizon.”
Zijn motieven vond hij in de Gentse achterbuurten, bij het verval waar anderen liever niet naar keken. De Standaard schreef in 1956 dat hij “zijn thema’s bij voorkeur daar zoekt waar de gewone mens ze liefst niet zal gaan zoeken”, en dat hij de kijker zo “de verrassing der onverwachte en onvermoede schoonheid” bezorgt. Effectbejag was hem vreemd, zei de krant ook. Er was niets schreeuwerigs aan zijn kleuren of zijn onderwerpen.
Zijn voorkeur voor de onderkant van de samenleving maakte hem niet geliefd bij de bovenkant. En wie drieëntwintig keer verhuist en elk jaar op de fiets de grens over gaat, bouwt geen vaste kring op van verzamelaars, critici en galeriehouders.
Op zijn vijfentachtigste was hij de nestor van de Gentse schilders, en hij werkte nog altijd. Toen hij negentig werd, brachten zijn schilderijen plots “een schoon prijsje” op. Enkele maanden later, op 11 april 1981, stierf hij in Gent. Hij ligt begraven op de Westerbegraafplaats. De inscriptie op zijn grafsteen vat zijn leven kernachtig samen: “Vrij geboren, vrij geleefd, vrij gestorven.”
Naschrift:
Bij leven reisde hij van hot naar her, en in zijn vaderstad Gent verhuisde hij om de zoveel jaar. Toch keert in zijn rusteloze kunstenaarsbestaan merkwaardig genoeg één thema steeds terug: zijn fascinatie voor woonwagens. Hij schilderde ze in de lente, zomer, herfst en winter van zijn leven, en ze komen steeds weer terug op zijn doeken. Hieronder volgt een verre van complete verzameling van zijn schilderijen rond dit thema.

